بخش اول:
اواخر ترم است و دوباره زمان رد کردن نمره دانشجوها فرا رسیده! هیچ چیز برایم رنج آورتر از این موضوع نیست! ترسم از این است که نکند به یک دانشجو نمرهای بدهم که تأثیری مادام العمر در روحیه او داشته باشد، همانطور که خودم هنوز از برخی معلمان خودم که به ناحق نمرهام را کمتر از دیگری دادهاند ناراضی هستم!
از اینها گذشته، نمیدانم با افرادی که درس نخواندهاند و نمرهای کمتر از ۱۰ میگیرند چه کار کنم؟! اگر نمره ۱۰ بدهم دانشجوهای ترمهای بعد از هم سؤال میکنند و احتمالاً خواهند شنید که: “فلانی هیچ کس را نمیاندازد، نگران نباشید!” و طبیعی است که دانشجوها درس نخواهند خواند.
اگر نمره ۹ بدهم، مدام به این فکر میکنم که چه زجری خواهد کشید اگر بخواهد دوباره سر این کلاس بنشیند! اصلاً شاید مشکلی داشته و نتوانسته درس بخواند یا شاید بقیه درسهایش خوب است و فقط با همین درس مشکل دارد و دهها فکر دیگر در ذهنم عبور میکند و این میشود که دستم برای نوشتن نمره زیر ۱۰ حرکت نمیکند! همین دیروز باید چهار نفر را میانداختم، اما چه کار میشود کرد وقتی یکیشان میگوید: استاد! ما کامپیوتر نداریم. یکی میگوید: ما مجبوریم مدام کار کنیم که خرج زندگی و دانشگاه را در بیاوریم و وقت درس خواندن نداشتیم و خلاصه هر کدام دلیلی میآورند که اگر هم دروغ باشد، انسان به خودش اجازه نمیدهد آنها را نادیده بگیرد. آن چهار نفر را ۱۰ دادم.
بخش دوم:
طبق گفته صریح خداوند، روح انسان برگرفته از روح خداوند است: وَ نَفَختُ فیه مِن روحی (و در انسان از روح خودم دمیدم)
یعنی انسان میتواند با بررسی صفات مثبت خود تا حدودی صفات خداوند را درک کند. یعنی اگر شما صفت رحم دارید، خداوند رحیم است (یعنی نهایت رحم). اگر شما صفت زیبایی دارید، خداوند جمیل است (نهایت زیبایی) و …
بخش سوم:
اگر دعای زیبای کمیل را خوانده باشید، میدانید که در جای جای این دعا، جملات زیادی داریم که به نوعی عذاب کردن بندگان توسط خدا را بعید میداند:
- فکیف یبقی فی العذاب و هو یرجو ما سلف من حلمک؟ (خداوندا! چطور ممکن است بندهات در عذاب باقی بماند، در حالی که او به سابقه حلم نامنتهای تو چشم دارد؟)
- ام کیف تؤمله النار و هو یأمل فضلک و رحمتک؟ (چطور ممکن است آتش او را بسوزاند در حالی که او امید به فضل و رحمت تو دارد؟)
- أم کیف یشتمل علیه زفیرها و أنت تعلم ضعفه؟ (چطور ممکن است شعلههای آتش او را در بر گیرد در حالی که تو از ضعف و ناتوانی او آگاهی؟)
و از همه زیباتر، این جمله:
- ام کیف تزجره زبانیتها و هو ینادیک یا ربّه؟ (چطور ممکن است زبانههای آتش او را عذاب دهد در حالی تو صدای «یا رب، یا رب» او را میشنوی؟)
- هیهات! ما ذلک الظن بک و لاالمعروف من فضلک! (هیهات! چنین ظنی بر تو بردن روا نیست و از فضل تو، اینچنین تعریف نکردهاند…)
هر چند بعد از این جملات، داریم:
فبالیقین، أقطع لولا ما حکمت به من تعذیب جاحدیک و قضیت به من اخلاد معاندیک، لجعلت النار کلها برداً و سلاماً… (یقین دارم که اگر تو بر منکران خداییت حکم به آتش قهر خود نکرده و فرمان همیشگى عذاب دوزخ را به معاندان نداده بودى، تمام آتش دوزخ را سرد و سالم مىکردی و هیچکس را در آتش جاى و منزل نمىدادى و لیکن تو اى خدا که نامهاى مبارکت مقدس است، قسم یاد کردهاى که دوزخ را از جمیع کافران جن و انس پر گردانى…)
اما باز هم تأثیر جملات اول از بین نمیرود. یعنی مگر میشود خداوند صدای «یا رب» بندهای را در میان آتش بشنود، اما او را اجابت نکند؟ مگر میشود خداوند بداند بندهای به او امید دارد و بیتفاوت باشد؟ هر چند خداوند قسم خورده باشد که بندگان بد را تعذیب کند! هر چند خداوند قسم خورده باشد که جهنم را از کافران پر کند…
به نظرم هیچ کدام از اینها قانع کننده نیست! این را از مقایسه صفت «رحم» در خودم به عنوان یک انسان و در خدا میگویم. من که بندهی خدا هستم و اندکی صفت «رحم» در من وجود دارد، نمیتوانم به دانشجویی که نسبت به من امید دارد، بیتفاوت باشم، حالا او که دیگر خدای رحم است.
بخش چهارم: با این اوصاف، آیا خداوند بندگان را عذاب خواهد کرد؟
شکی نیست که صفت رحم در تمام انسانها وجود دارد. یعنی مثلاً هیچ استادی دلش نمیآید به دانشجو نمره کمی بدهد اما چه چیز باعث میشود که علی رغم خواستهاش، این کار را کند؟
تنها دلیلی که میتوان برای کمتر نمره دادن به یک دانشجو و بیشتر دادن به دانشجوی دیگر دانست، این است که: یک استاد به دانشجویان برتر خود نگاه میکند که بسیار زحمت کشیدهاند، ناخوابی کشیدهاند، رنج بردهاند…
و این موضوع است که استاد را آرام میکند و اجازه میدهد که دانشجوی تنبلتر را عذاب کند، چرا که نمره بالا به هر دو دادن، یک ظلم است در حق دانشجوی برتر!
اگر با خدا مقایسه کنیم، عذاب نکردن بنده بد، ظلمی است به بندهی خوب و “ظلم” در خداوند راه ندارد.
و جالب است که این جمله، که یک آیه است و در دعای کمیل آمده است، جوابی قطعی به تمام این پرسشهاست: أفمن کان مؤمن کمن کان فاسقاً لایستوون. (آیه ۱۸ سوره سجده)
آیا کسی که مؤمن بوده است مانند کسی است که فاسق بوده است؟ هرگز مساوی نیستند!
بخش آخر:
پس، در این شکی نیست که خداوند بندگان بد را عذاب خواهد کرد، اما عذاب خداوند چطور خواهد بود؟
در حقیقت سؤال اینجاست که چطور میتوان بین صفت «رحیم بودن» و «ظالم نبودن» خداوند تجمیع قائل شد؟ یعنی اگر خداوند بخواهد عذاب نکند که ظلم کرده است و اگر بخواهد عذاب کند، که صفت رحمان بودن او چه کاراییای خواهد داشت؟
این را نیز میتوان در مقایسه بین استاد و خدا برداشت کرد: یک استاد شاید هیچ دانشجویی را نیندازد، اما همین که نمره یکی پایینتر از دیگری است، برای دانشجویی که نمره پایینی گرفته است، یک عذاب به حساب میآید به خصوص وقتی دانشجوی تنبلتر بداند که با کمی تلاش میتوانسته نمره خوبی بگیرد، برایش یک عذاب دردناک خواهد بود، چرا که به جایگاه خود نرسیده است.
عذاب کردن خداوند نیز «پایینتر قرار دادن بنده بد نسبت به بنده خوب است» یعنی او در حقیقت آنچه حق بنده است به بنده میدهد، اما از نگاه بنده، همین که پایینتر از بنده دیگری قرار گیرد، عذاب است. به خصوص زمانی که خداوند به بنده نشان دهد که میتوانسته با کمی تقوا به چه جایگاهی برسد.
پس نوع عذاب هم مشخص شد، اما هنوز مشکل «رحیم» بودن رفع نشده است. خداوند چطور به بندگانش رحم خواهد کرد؟
جواب: خداوند در عین حال که حق بنده را میدهد، آنقدر تفضل خواهد کرد که بندهی بد، هرگز اعتراض نخواهد کرد.
مثال: کسانی که حقشان بود که نمره پایینتر از ده بگیرند را بالاتر از ده دادم، اما پایینتر از نمرات خوب دانشجوهای خوب.
در این حالت، درست است که دانشجوی بد با دیدن نمره خوب دانشجوی خوب، غمگین میشود، اما وقتی به عمل خود و نمره بالایی که نسبت به آن عمل کم گرفته، نگاه میکند، به خود اجازه اعتراض نمیدهد (یعنی هم عذاب را درک میکند و هم رحمت خداوند را). [اگر بخواهد اعتراض کند، ممکن است استاد بگوید: اگر اعتراض کنی، هر چه حق تو بوده به تو خواهم داد، یعنی جایگاهی بدتر از جایگاه فعلی.]
و این بسیار عادلانه و تفضلگونه است.
نتیجه کلی:
- آیا خداوند بندگان را عذاب خواهد کرد؟ جواب: بله.
- چرا؟ جواب: چون اگر عذاب نکند، به بندگان خوب، ظلم کرده است و خداوند، ظالم نیست.
- عذاب خداوند چگونه خواهد بود؟ جواب: ۱- پایینتر قرار گرفتن بندهی بد نسبت به بندهی خوب ۲- نشان دادن جایگاهی که میتوانسته است به آن دست یابد.
- اگر خداوند عذاب میکند، پس رحمت او چه میشود؟ جواب: خداوند در عین حال که عذاب میکند، رحمت و بخشش او شامل حال تمام بندگان میشود به نحوی که هیچ بندهای نمیتواند منکر این رحمت شود.
اخطار: اینها برداشتهای شخصی من بود و طبیعتاً نیاز به بررسیهای فلسفی و علمی دارد. پس چشم بسته قبول نکنید. اما به نظر میرسد با توجه به آنچه که در دعای کمیل داریم، برداشتهای اشتباهی نباشد.
موفق باشید؛
حمید
دیدگاههای تازه